جشن ملی

سرخي تو از من زردي من از تو000

(( جستاري كوتاه بر آيين چهارشنبه سوري ))

آتش از هنگامه كشف ارزش و اهميت خاصي در زندگي بشر يافته است . اين اهميت به حدي است كه امروزه نيز تصورحتي لحظه اي بدون آتش بسيار وحشتناك است و اهميت آتش در تمامي اين سالها و قرنها نه تنها كم نشده كه زياد و زيادتر نيز شده است ! زندگي انسانها با آتش معناي متفاوتي يافت و بدين ترتيب بود كه از همان آغازين روزهاي كشف آتش قداست يافت . اين قداست بيش از هر چيز در فايده و حسن آتش براي بشر بود و بواسطه بهره و استفاده اي كه از اين پديده به انسان مي رسيد اهميت و قداست نيزمي يافت و در زندگي برخي از اقوام ابتدايي چنان شگرف و سازنده و تاثير گذار بود كه برخي به پرستش آن پرداختند! ( با نيايش ايرانيان باستان بر هورمزد در برابر آتش كه در خصوص آن توضيح خواهيم داد اشتباه نگيريم ) براي درك اهميت آتش بايد به گذشته هاي بسيار دور بازگرديم و در بين مردماني قرار بگيريم كه زندگي شان ارتباطي مستقيم با طبيعت داشت . براي انساني كه با غروب خورشيد و فرارسيدن تاريكي در معرض حمله خطرناك ترين موجودات بود ! براي انساني كه در سردترين فصل هاي سال برخي از همنوعان خود را از فرط سرما از دست مي داد!؟ و براي انسان خام خوار اهميت پديده اي همچون آتش آنچنان برجسته بود كه از آن نگاهباني بنمايد . براي آن منزلگاه و خادم بگمارد و خاموش كردن آن را گناهي بزرگ و مستوجب مجازات بداند . به آن سوگند ياد كند و بر آن قرباني و نذر گذارد !( مقايسه كنيد با سوگند اقوام اصيل ايراني همچون عشاير بختياري ها به تش و كراهت ايشان در ريختن آب به چاله آتش !؟)

چنين ريشه هاي تاريخي در اسطوره هاي اقوام و ملل مختلف به اشكال گوناگون وجود داردو از اقوام آزتك و اينكا در امريكاي جنوبي تا شرق دور و سرزمين اژدها هاي مولد آتش در همه جا مي توان اين ريشه هاي اساطيري در خصوص آتش را مشاهده نمود . در سرزمين پر افتخار ما ايران نيز اهميت آتش بسيار برجسته و مهم است. ايرانيان هوشنگ پيشدادي را پيدا كننده آتش مي دانند و از اين نظر براي هوشنگ اهميتي فراوان در دوران اساطيري قائلند .در ادوار مختلف تاريخي نيز اهميت آتش بيشتر و بيشتر مي شده است . جايگاه آتش را در باور باستاني ايرانيان همگان مي دانيم و نقش ويژه اي كه نور در برابر دشمن هميشگي خود ظلمت و تاريكي ايفا مي نمايد. نور مظهر خير / اهورا / درستي / پاكي و نيكي است و در تقابل هميشگي با شر / اهريمن / كژي / ناپاكي و بدي است . آتشكده ها در آيين ايرانيان آريايي مكاني براي نيايش بر اهورا بوده اند و بر خلاف آنچه عرب ايشان را مجوس ناميده و آتش پرست ايرانيان پروردگاري يگانه و دانا را مي پرستيده اند . نيايش ايرانيان در برابر آتش آتش پرستي نبوده همان گونه كه نيايش اعراب بسوي كعبه بت پرستي نبود و آنچه بر ايرانيان بهدين اطلاق گرديد تنها از روي بي اطلاعي از ديانت و آيين يكتا پرستانه ايشان از جانب فاتحان تازي بود .

ايرانيان در جشن ها و آيين هاي مختلف با توجه به اهميت آتش اين پديده ارزشمند را مورد توجه قرار مي دادند كه جشن سده سرآامد اين جشن ها بود و پرداختن بدان مجالي ديگر مي طلبد .

چهارشنبه سوري يكي از آيين هايي بوده و هست كه آتش در آن مركزيت يافته . چهارشنبه در باور ايرانيان روزي نحس بوده ( مقايسه كنيد با نحوست اين روز در ادوار بعد و حضور اجنه در اين شب!) و آخرين روز نحس سال را ايرانيان با برافروختن آتش در آستانه ورود بدان برگزارمي كردند و با پريدن از روي آتش نحوست و پليدي را از دامان خود دور مي كردند و مي خواندند :

غم برو شادي بيا / محنت برو روزي بيا

يا اينكه مي خواندن :

سرخي تو از من / زردي من از تو

كه منظور دور كردن پليدي و نحوست از خود بوده است . در برخي جايها در آتش اسپند نيز مي ريختند و طول شب را به شادي و سرور مي پرداختند آداب چهارشنبه سوري تا امروز نيز باقي مانده است و قاشق زني يكي ازاين آداب است كه افراد با پوشاندن خود به درب خانه هاي همسايه ها مي روند و آنچه را هديه مي گيرند از آجيل و خوراكي متبرك مي دانند .خريد كوزه هاي نو / توزيع آجيل مشكل گشا و شيريني / فال گوش ايستادن و برخي رسوم ديگر از مواردي است كه به مرور ايام به آيين چهارشنبه سوري اضافه شد . برخي از اين زوايد پسنديده وبرخي نيز البته ناپسند بودند . همچون معضل جديد ترقه بازي و نارنجك اندازي !؟ به بهانه اين شب زيبا و دوست داشتني .رفتار ناپسندي كه علاوه بر خسارات و صدمات مالي و جاني بهانه به دست برخي نيز خواهد داد تا پيشينه فرهنگي اين سرزمين را تكفير نمايند! هر چند چهارشنبه سوري / نوروز / سفره هفت سين / سيزده بدر و آداب و رسوم اصيل ايراني ديگر البته آنقدر ريشه در تاريخ دارند كه از گزند تند باد حادثه تا هميشه در امان باشند .

پليدي و نحوست از دامان همگان دور باد .

منابع :

جان هينلز : شناخت اساطير ايران

ريچارد نلسون فراي : ميراث باستاني ايران

دكتر ژاله آموزگار : تاريخ اساطيري ايران

احسان يار شاطر : داستانهاي ايران باستان

ابولقاسم حالت : نوروز در راه است / مقاله در ماهنامه حافظ شماره 12